Hesablamalara görə, reqionun neft ehtiyatları 200 mlrd barreldən çoxdur ki, bu da onu Yaxın Şərqdən sonra ikinci yerə qoyur. Çirklənməni törədən ən mühüm mənbələrdən biri də neft yataqlarının kəşfiyyatı və istismarıdır.

ABŞ, Norveçdə və Britaniyada hasilat azalır. Ancaq, digər ölkələrdəki artımı nəzərə alaraq, 2004-cü ildə neft istehsalı artım sürətinə görə istehlakı demək olar ki, dörd dəfə ötmüşdür. Bir il ərzində, dünya nefti 4.5% çox hasil (gündə 80.2 mln barrel) və 3.4% çox (80.7%) istehlak etməyə başladı.

Son bir neçə ayda bəzi mütəxəssislər və kütləvi informasiya vasitələri Xəzər dənizində ağır ekoloji durum barədə şoka salan bəyanatlar verirdilər. Lakin mütəxəssislərin böyük hissəsi əmin edirlər ki, regiondakı bəzi narahatçılıqlara baxmayaraq, dünyanın ən böyük gölünün ekoloji durumunu heç cürə böhranlı adlandırmaq olmaz. BMT-nin Xəzər dənizinin ekologiyası üzrə layihəsinin rəhbəri doktor Həmid Qaffarzadə Xəzər dənizi ilə bağlı bəzi məsələlərin şişirdilməsinə öz narazılığını bildirdi. “Bu növ fəaliyyət ictimaiyyətin qısa müddətli diqqətini cəlb edir, lakin uzunmüddətli dövrdə insanlar üçün öz mühümlüyünü itirir. Bundan başqa, Xəzər regionunun bütün bəlalarında öz qonşularını ittiham etmək son nəticədə onların Xəzərin ekologiyasının mühafizəsi sahəsində əməkdaşlıqdan imtina etmələrinə gətirib çıxarır.”

Qədim Xəzər dənizi bu gün beş dövlətin sahillərini yuyur – Azərbaycan, İran, Qazaxstan, Rusiya və Türkmənistan. Lakin ona son zamanlar bir çox digər dövlətlər də, xüsusən ABŞ və Qərbi Avropa ölkələri diqqət yetirirlər. Bu maraq dənizdə nəhəng təbii enerji daşıyıcılarının mövcud olması ilə şərtlənir – neft və qaz. Son illərdə dünya KİV-ində Xəzər dənizi əsasən beynəlxalq neft konsorsiumu Bakı-Tbilisi-Ceyhan neft kəmərinin tikilməsi ilə əlaqədar xatırlanır. Çox təəssüf ki, Xəzər hövzəsinin ekoloji problemləri haqqında az yazılır. Baxmayaraq ki, neft sahələrinin düşünülmədən emalı və insanların digər texnogen fəaliyyətləri Xəzər dənizinin nadir təbiətinə və bioresurslarına birbaşa təhlükə daşıyır.

Asiya və Avropa arasında olduqca mühüm geostrateji mövqedə yerləşən Xəzərin bu gün olduqca çoxsaylı problemləri vardır. Digər tərəfdən, Xəzər regionu öz təbii ehtiyatları ilə Qərbin diqqət mərkəzindədir. Xüsusilə, SSRİ dağıldıqdan sonra beynəlxalq səhnədə gedən dərin geosiyasi dəyişikliklər Xəzər regionundan nəinki yan keçdi, hətta, bu region əsas rəqabət obyektlərindən birinə çevrildi. Bir sözlə, həm dünyada karbo-hidrogen ehtiyatlarına getdikcə artan tələbat, həm də bütün dünyada gedən nüfuz uğrunda rəqabət Xəzərin beynəlxalq münasibətlərdə xüsusi çəkisini daha da artırır. Bugünün Xəzərinə keçmişə nəzərən də qiymət vermək üçün Xəzərlə bağlı bu silsilə məqalələrdə ilkin olaraq onun tarixi-coğrafi mənzərəsindən başlamağı lazım bilirəm...

Həm geostrateji mövqeyi, həm də təbii sərvətləri ilə bugün dünya dövlətlərinin diqqət mərkəzində olan Xəzər regionu hələ SSRİ-nin mövcud olduğu bir dövrdə imperiyanın cənubunda mühüm dayaq nöqtələrindən biri hesab olunurdu. Lakin böyük imperiyanın çökməsi ilə artıq əvvəlki təsir vasitələrini itirən Rusiyanın Xəzər regionunda və proseslərin bağlılıq dərəcəsinə görə Orta Asiyada təsirinin laxlamasından regionda marağı olan Qərb dövlətləri, xüsusilə ABŞ istifadə etməyə başladı. Lakin həm Rusiya, həm də ABŞ-nın regiona yönəli siyasətində nəzərə almalı olduğu amillər vardır ki, məhz bu amillər regionda nüfuz uğrunda mübarizədə əsas rəqib sayılan bu iki dövlətin siyasi kursunu müəyyənləşdirir.

20 iyun, 2005-ci ildə, Avropa komissiyası oktyabrın 3-dən başlayaraq Türkiyənin Avropa İttifaqına qəbul olması məsələsi ətrafında danışıqların başlanmasını rəsmi olaraq elan etdi. Avropa komissiyasının genişlənmə məsələləri üzrə komissarı Olli Ren bəyan etdi ki, bu ölkəni öz sıralarında görmək istəməyən ölkələrin mənafeyini əks etdirən 'uzunsürən və qızğın debatlardan' sonra bu haqda qərar qəbul edilmişdir. Onun sözlərinə görə, danışıqların vaxtının rəsmi elan olunması Türkiyə üçün müsbət nəticələnəcək danışıqların təminatıdır. Ren qeyd etdi ki, Türkiyənin taleyinin naməlum qalacağı təqdirdə ona 'onun rolunu avropa strukturlarında möhkəmləndirən xüsusi status' verilməlidir. Bununla bərabər, avrokomissiyanın genişlənmə məsələləri üzrə komissarı göstərmişdir ki, 'Avropaya stabil demokratik Türkiyə lazımdır. Türkiyəyə avropa ailəsinin bir üzvü olmağa hazır olduğunu sübut etmək üçün imkan verilməlidir ki, bu da Avropa İttifaqının strateji maraqlarını əks etdirir'. O, həmçinin, öz şəxsi fikrini vurğuladı ki, 2014 cü ildən tez olmayaraq Türkiyə Avropa İttifaqına daxil ola biləcək.